rss

Een 'rechtszaal' vol inzichten

Wed, 22 Apr 2026 22:00:00 GMT

Vooroordelen in de klas

Tue, 14 Apr 2026 22:00:00 GMT

Mondelinge taalvaardigheid van kinderen is laag, juist dáár maakt HVO het verschil!

Thu, 04 Dec 2025 23:00:00 GMT

🗣️ Ouders opgelet! Vind jij mondelinge taalvaardigheid ook belangrijk?

Nu in het nieuws: De Inspectie van het Onderwijs slaat alarm. Kinderen op de basisschool hebben steeds meer moeite met spreken, luisteren en het voeren van gesprekken. Meer dan de helft van de leerlingen durft of kan hun mening niet goed onder woorden brengen.

Matthijs van den Berg, directeur kennis van de Inspectie van Onderwijs bij het NOS Radio 1 Journaal: "Waar je aan moet denken bij mondelinge taalvaardigheid? Als leerling heb je moeite om een gesprek op gang te brengen, om een gesprek op gang te houden. Je kunt moeite hebben om je gedachten en gevoelens goed onder woorden te brengen of je persoonlijke mening uit te drukken.”

🌿 Dit is precies wat we doen in de HVO-lessen
In Humanistisch Vormingsonderwijs ontdekken kinderen:
👂 actief luisteren zonder te oordelen
🗨️ hun mening te vormen, veranderen en verwoorden
🤝 in gesprek gaan over verschillen
💛 gevoelens benoemen en bespreken
🌍 vragen stellen, nieuwsgierig zijn en écht in dialoog gaan

In elke les oefenen kinderen met gesprekken die ertoe doen, over vriendschap, keuzes, emoties, wereldvragen en morele dilemma’s.
Kinderen ontdekken dat hun stem telt. En dat die van een ander dat óók doet.

✨ HVO bouwt aan precies die vaardigheden die nu zo hard nodig zijn.
Zodat kinderen niet alleen leren praten, maar leren samen denken, samen voelen en samen begrijpen.

👉 Ruim 23.000 kinderen op 500 basisscholen krijgen al HVO. Vraag het aan voor je kind, er zijn geen kosten aan verbonden!

Artikel NOS

Interview NPO Radio1

Brieven over muren heen

Sun, 12 Oct 2025 22:00:00 GMT

-een HVO-project over vrijheid en verantwoordelijkheid-

In het schrijfproject met gedetineerden ontmoeten kinderen en volwassenen elkaar. Niet in een klas of gevangenis, maar in brieven vol eerlijkheid, vragen en nieuwsgierigheid.
Het project werd geïnitieerd door HVO-docenten Jos de Wit en Evelien Geerdink, vanuit een helder doel: kinderen bewust maken van keuzes, grenzen en verantwoordelijkheid.
Want het pad van klein crimineel gedrag naar zwaardere criminaliteit kan soms verrassend kort zijn. Daarom begint preventie al op de basisschool, met een open gesprek.

“Heb jij wel eens een snoepje bij de Jamin gepakt?”
Zo’n eenvoudige vraag zet kinderen aan het denken.
Hebben ze dat wel eens gedaan? Mag dat als het zoiets kleins is? Is dat stelen? Hoe is dat voor de winkelier?
Langzaam ontdekken ze dat morele vragen zelden zwart-wit zijn.

De kracht van een brief

Daarna schrijven de kinderen een handgeschreven brief aan iemand die vastzit.
Hun toon is open, vriendelijk en zonder oordeel. Ze nodigen de ander uit om te antwoorden, maar laten ook ruimte om dat niet te doen. Juist die vrijheid zorgt ervoor dat gedetineerden zich durven open te stellen.

De reacties zijn vaak persoonlijk en oprecht:

“Let op met wie je omgaat op de middelbare school.”
“Stap niet in die valkuil!”
“Ik ben zelfs vader geworden in de gevangenis.”

Zo ontdekken kinderen dat achter elk verhaal een mens schuilgaat, met fouten, spijt, hoop en dromen.
Ze leren over rechten, regels en wat vrijheid eigenlijk betekent. Ze groeien in inlevingsvermogen en moreel besef.

Leren door je open te stellen

Gedetineerde Bert (niet zijn echte naam) vertelt:

“Ik vond het tof om mee te doen,” vertelt hij. “Het leidt af en de kinderen stelden zulke leuke vragen. Die waren opvallend verrassend en nieuwsgierig. Of ik mijn verjaardag vier, hoe het eten is. Ze vroegen ook of we de hele dag met boeien om moeten lopen. Bovendien waren ze benieuwd naar hoe een cel eruitziet en of je vaak bezoek mag ontvangen. En natuurlijk kwam de onvermijdelijke vraag: "Wat heb ik gedaan waardoor ik in de gevangenis zit?"

“Het allerleukste vond ik de laatste bedankbrief van de kinderen. Veel volwassenen reageren negatief of veroordelend op mensen die gevangen zitten. De kinderen niet. Ze schreven dat ze hoopten dat ik op de goede weg zou blijven, hartverwarmend!”

“Zijn de bewakers aardig?”

De kinderen werken in duo’s of kleine groepjes en ontdekken met de HVO docent hoe ze respectvol vragen stellen. Hiermee geven we een waardevolle les over luisteren, empathie en de kracht van woorden.
Wanneer de brieven terugkomen, lezen ze de antwoorden, schrijven een bedankbrief en illustreren hun brieven met tekeningen. Soms stuurt de gedetineerde ook een tekening, dan zijn de kinderen blij verrast!
Zo ontstaat een echte briefwisseling over muren heen, waarin verbeelding en werkelijkheid elkaar raken.

Begeleiding en zorgvuldigheid

Het project is volledig vrijwillig: kinderen mogen zelf kiezen of ze willen meedoen.
Wie liever niet schrijft, krijgt een alternatieve opdracht over amnestie.
Ouders worden vooraf geïnformeerd en kunnen vragen stellen of bezwaar maken.
Alle correspondentie blijft anoniem en wordt zorgvuldig gecontroleerd om privacy te beschermen.

De lessen worden vaak ingebed in een groter thema, zoals vrijheid of mensenrechten.
Humanistisch geestelijk verzorgers uit de gevangenis werken mee en begeleiden het proces samen met de HVO-docenten.

Een blijvende indruk

Voor groep 8-leerlingen is dit vaak een bijzondere afsluiting van hun HVO-lessen:
een tastbare herinnering aan wat het betekent om mens te zijn.
Ze krijgen hun eigen set brieven, antwoorden en bedankbrieven mee naar huis. Als bewijs dat openheid en nieuwsgierigheid écht het verschil kunnen maken.

📺 Tussen de Regels

De documentaire Tussen de Regels van Laura Bokhoven (VPRO) laat precies zien wat deze HVO-lessen zo bijzonder maakt.
Samen met hun HVO-docent Dennis Wever onderzoeken leerlingen het grijze gebied tussen goed en fout, schuld en vergeving, vooroordeel en werkelijkheid.

“Moet je medelijden hebben met iemand die anderen pijn heeft gedaan?”
“Wanneer is iemand genoeg gestraft?”
“Wat zou jij doen als je de hele dag opgesloten zat?”

De film laat zien hoe verbeelding, vragen en dialoog een brug kunnen slaan tussen werelden die ver uit elkaar lijken te liggen — precies wat Humanistisch Vormingsonderwijs beoogt: leren door te luisteren, te denken en te voelen.

>Bekijk hier de documentaire: https://www.npodoc.nl/documentaires/2025/10/ongeschreven-regels-2025/tussen-de-regels.html

HVO dag 2025

Sat, 11 Oct 2025 22:00:00 GMT

Met een innerlijk kompas je eigen weg vinden

Wed, 10 Sep 2025 22:00:00 GMT

Onlangs las ik in de klas het boek Wat de weg mij vertelde van Cleo Wade. Het verhaal gaat over het leven als een weg die je bewandelt: soms recht, soms kronkelig, soms verwarrend. Onderweg kom je keuzes tegen, je kunt verdwalen of even stilstaan, en soms heb je hulp nodig om weer verder te gaan.

Toen ik dit boek voorlas aan groep 8, ontstond er een prachtig gesprek. De kinderen vroegen zich af: Wat is eigenlijk een levensweg? Welke weg kies ik? En wat bepaalt die weg? Het leidde ons naar een belangrijk inzicht: iedereen heeft een innerlijk kompas.

Dat innerlijke kompas helpt kinderen om hun eigen richting te vinden. Het wijst niet altijd meteen de kortste of makkelijkste weg, maar het helpt ze wel te ontdekken wat bij hen past. Voor de een is dat zorgen voor anderen, voor een ander opkomen voor vrijheid of gelijkheid, of juist de natuur beschermen.

Precies dát is waar Humanistisch Vormingsonderwijs (HVO) om draait. In de lessen oefenen kinderen om hun innerlijk kompas te leren gebruiken. Ze ontdekken wat voor hen belangrijk is, waar hun drijfveren liggen en hoe ze zich verhouden tot anderen en tot de samenleving.

HVO helpt kinderen om:

- te leren nadenken over hun keuzes,
- bewust stil te staan bij waarden die ze belangrijk vinden,
- hun eigen weg te vinden in het landschap van samenleven in Nederland.

Of, zoals ik het zelf zie: HVO is je innerlijk kompas leren gebruiken en daarmee je eigen weg leren kiezen. Een weg die niet door anderen wordt opgelegd, maar die je zelf ontdekt en vormgeeft.

Inge Uijt de boogaardt, HVO docent

De Roze Olifant

Mon, 26 May 2025 22:00:00 GMT

De les van vandaag stond in het teken van Gelijkheid. We bespraken samen de regel: “Wij zijn gelijk.” Maar wat betekent dat eigenlijk? Waarin zijn we gelijk? En waarin juist niet?

De kinderen gingen in duo’s met elkaar in gesprek en bekeken elkaar met aandacht. Ze ontdekten uiterlijke én innerlijke overeenkomsten en verschillen: van haarkleur tot hobby’s, van gedrag tot gevoelens. Open en leerzaam.

Maar toen… viel het even stil.

Ik voelde iets in de groep. Iets dat onuitgesproken bleef. “Wat vertellen jullie nou niet?”, vroeg ik. “Volgens mij weten jullie het wel, maar is het moeilijk om te zeggen. Of spannend.” De kinderen keken elkaar vragend aan.

Toen introduceerde ik een bekende uitdrukking: “Er is een roze olifant in het lokaal.”
“En die is er ook écht!” zei ik. “Jullie hebben hem alleen nog niet gezien…”

En ja hoor, na even zoeken vonden ze hem: een zachte, knuffelige, roze olifant.

Iedere leerling die wilde, mocht de olifant op schoot nemen en de zin afmaken:
“Ik denk dat ik de enige ben die…”

Sommigen zeiden iets grappigs, anderen iets kwetsbaars.
Wanneer een ander kind zich herkende in wat werd gezegd, mocht diegene naast de spreker gaan staan. Zo ontstonden kleine cirkels van herkenning, verbondenheid en steun.

Toen kwam een jongen naar me toe en fluisterde:
“Ik denk dat ik de enige ben die zich alleen voelt.”

Hij dacht even na, nam plaats op de kruk en zei met de roze olifant stevig tegen zich aan:
“Ik denk dat ik de enige ben… die zich soms alleen voelt.”

Langzaam kwamen kinderen om hem heen staan. Met een glimlach keek hij hen één voor één aan.

Toen zei hij:
“Ik denk dat ik de enige ben… die zich best wel vaak alleen voelt.”
Sommigen verlieten de kring maar een aantal bleven bij hem staan. Hij kreeg bemoedigende schouderklopjes.

En toen klonk het zachtjes:
“Je bent niet alleen.”

Ik was er stil van.

Dit is wat HVO kan betekenen. Een plek waar kinderen zich gezien voelen, waar ze leren dat gevoelens gedeeld mogen worden, en dat ze daarin niet alleen zijn.

Na de les wilden veel kinderen nog even knuffelen met de roze olifant. En ik begreep waarom.

Janine Vreugdenhil – HVO docent

Vuurwerk!

Sun, 27 Apr 2025 22:00:00 GMT

Soms, als ik mijn les wil starten, staan er kinderen te trappelen om iets met me te delen. Zo ook vandaag!

“𝘐𝘬 𝘩𝘦𝘣 𝘨𝘪𝘴𝘵𝘦𝘳𝘦𝘯 𝘯𝘰𝘨 𝘨𝘦𝘥𝘦𝘮𝘰𝘯𝘴𝘵𝘳𝘦𝘦𝘳𝘥.” Nieuwsgierig vroeg ik door. Blijkbaar had hij met vijf klasgenoten een fietspad geblokkeerd uit protest tegen het vuurwerkverbod. Het onderwerp maakte meteen veel los in de klas. Het was duidelijk dat het vuurwerkverbod hier leeft; iedereen was er fel op tegen.

Spontaan een mooi thema voor een debat, ik deelde de klas op in twee teams:

• Team 1: vóór het vuurwerkverbod
• Team 2: tegen het vuurwerkverbod

Na 10 minuten voorbereiden en het aanwijzen van een woordvoerder barstte het los. Team 1 kwam met maar liefst 11 (!) argumenten: van milieu en gezondheid tot veiligheid en dierenwelzijn. Team 2 bleef hangen bij “𝘳𝘰𝘵𝘫𝘦𝘴 𝘻𝘪𝘫𝘯 𝘭𝘦𝘶𝘬” en “𝘻𝘰𝘯𝘥𝘦𝘳 𝘷𝘶𝘶𝘳𝘸𝘦𝘳𝘬 𝘪𝘴 𝘩𝘦𝘵 𝘨𝘦𝘦𝘯 𝘰𝘶𝘥 𝘦𝘯 𝘯𝘪𝘦𝘶𝘸”.

Tijdens de nabespreking van het debat gaven veel kinderen toe dat ze zich beter konden inleven in het vuurwerkverbod, nu ze er zelf meer over nagedacht hadden en het met elkaar besproken hadden. Kijken vanuit een ander perspectief gaf nieuwe inzichten!

(Al zeg ik er nu maar even niet bij dat alsnog alle handen omhoog gingen op de vraag: “𝘞𝘪𝘦 𝘪𝘴 𝘦𝘳 𝘯𝘰𝘨 𝘴𝘵𝘦𝘦𝘥𝘴 𝘵𝘦𝘨𝘦𝘯 𝘩𝘦𝘵 𝘷𝘶𝘶𝘳𝘸𝘦𝘳𝘬𝘷𝘦𝘳𝘣𝘰𝘥?” Het is een proces, hè 😅 )

Jim Kwakkel, HVO docent

Een internationale HVO-les

Mon, 31 Mar 2025 22:00:00 GMT

De les in groep 7 die week liep anders dan gepland. Ik had zoals altijd een les voorbereid over een bepaald thema, maar het kwam er niet meer van om het thema te behandelen.

In de klas had ik een (deels) Iraanse leerling die vertelde dat ze haar naam in het Perzisch kon schrijven. Dat liet ze zien op het whiteboard. Vervolgens gaf een andere jongen uit de groep, die deels Chinees is, aan dat hij zijn naam in het Chinees kon schrijven en ook een beetje Chinees kon spreken. Dus hij schreef zijn naam in Chinese tekens en zei iets tegen de klas in het Chinees.

In die klas had ik verder nog een (ook deels) Russische jongen en hij schreef zijn naam in het Russisch. Hierop volgden nog namen van een deels Egyptische leerling in het Arabisch en die van een Pakistaanse leerling in het Urdu schrift.

Het hele whiteboard stond vol met verschillende soorten schrift uit alle delen van de wereld!

En zo hebben we de hele les gepraat over verschillende nationaliteiten, alfabetten en ouders die uit andere landen komen. Zelf heb ik ook verteld over mijn vader die uit Indonesië komt.

Het leuke was dat deze internationale HVO-les helemaal uit zichzelf ontstond en dat alle leerlingen er zo enthousiast op reageerden en betrokken waren. En soms laat je dan als docent je geplande onderwerp voor een les los, om op een spontane manier humanistische thema’s als gelijkheid, vrijheid en verbondenheid aan bod te laten komen!

Maron Dijkslag (vakdocent HVO)

Een les over mens en natuur

Mon, 03 Mar 2025 23:00:00 GMT

Aan het begin van het jaar behandel ik altijd de vijf postulaten van het humanistische mensbeeld, zoals geformuleerd door Jaap van Praag. Hoewel het elk jaar dezelfde thema’s zijn, bedenk ik er een steeds wisselende uitwerking bij. Voor het postulaat natuurlijkheid had ik dit jaar gekozen om een tekening van een mens in de natuur te laten maken. Ik had diverse voorbeelden gegeven waarbij de mens in vergelijking tot de natuur een steeds kleinere ruimte had tot aan een klein mensje dat de oneindige ruimte in kijkt. We zijn als mens onderdeel van de natuur, maar hoe beeld je dat uit?

Het viel mij op dat veel kinderen ervoor kozen om de natuur groot en de mens kleiner te tekenen en desgevraagd vertelden ze ook dat ze de natuur belangrijker vonden dan de mens, omdat de mens niet kan leven zonder natuur, maar omgekeerd kan wel.

Eén tekening vond ik zo prachtig dat ik vroeg of ik een foto mocht maken. Spontaan kreeg ik toen de tekening als cadeau. Hierboven een foto ervan. Ik gebruik de tekening nu in cursussen die ik geef voor het Humanistisch Verbond en het Apostolisch Genootschap. Een beetje bescheidenheid als mens ten opzichte van de natuur kan geen kwaad!

Jos de Wit

Regio Groene Hart aan Zee

Kinderen leren dát ze moeten denken

Wed, 27 Nov 2024 23:00:00 GMT

‘Kinderen leren dankzij humanistisch vormingsonderwijs niet wat ze moeten denken, maar dát ze moeten denken’,

Bezuinigen op vormingsonderwijs is kortzichtig

Mon, 25 Nov 2024 23:00:00 GMT

Er bestaan drie belangrijke misvattingen over vormingsonderwijs.

Behoud het vormingsonderwijs!

Tue, 05 Nov 2024 23:00:00 GMT

Het kabinet is van plan het vormingsonderwijs te schrappen.

“Samen vrede, nu!”

Sun, 06 Oct 2024 22:00:00 GMT

Yvette Brand (HVO-vakleerkracht) heeft met 280 HVO-leerlingen inspirerende ideeën verzameld om hun eigen omgeving veiliger en vrediger te maken.

Weet je zeker hoe oud je bent?

Sun, 15 Sep 2024 22:00:00 GMT

Ingrid Meus werkt als vakleerkracht humanistisch vormingsonderwijs. Wekelijks gaat ze met kinderen in gesprek over uiteenlopende thema’s en onderwerpen.

Truus Kloens krijgt lintje

Mon, 06 May 2024 22:00:00 GMT

Op 27 april jl. kreeg onze oudste HVO-vakleerkracht, Truus Kloens, een lintje! Op 77-jarige leeftijd verzorgt zij nog steeds HVO-lessen.

Het geheim van HVO

Thu, 02 May 2024 22:00:00 GMT

Truus Kloens is 77 jaar en geeft al 42 jaar les aan kinderen in humanistisch vormingsonderwijs. In Dordrecht is ze dan ook best befaamd. Regelmatig wordt ze door kinderen die ze ooit lesgaf herkend en voor menig van hen was zij iemand die echt iets heeft betekend in hun leven. Truus is een begenadigd verhalenverteller, iets wat haar zeker helpt in haar werk.

Proefschrift ‘Leren zelf denken en samen leven'

Sun, 16 Oct 2022 22:00:00 GMT

Doel van het promotieonderzoek was om het curriculum en de praktijk van hvo in kaart te brengen en te analyseren.

Werken als vakdocent HVO?

Tue, 31 May 2022 22:00:00 GMT

Wat maakt het werk van een vakdocent bij HVO Primair zo bijzonder?

HVO-vakdocent - heb jij het in je?

Tue, 26 Apr 2022 22:00:00 GMT

Ingrid Meus, vakdocent HVO, vertelt waarom het lesgeven zo speciaal voor haar is.

Hoezo Humanisme?

Mon, 25 Apr 2022 22:00:00 GMT

Humanisme, wat is dat nou? Mark Bos schreef samen met humanistisch geestelijk verzorger Bas van der Sijde het boekje "Hoezo Humanisme". Daarin komen verschillende perspectieven op het humanisme aan bod. Niet één antwoord, maar bouwstenen om je eigen humanisme mee te vormen. Het is hier gratis te downloaden (9MB).

Vacatures

Mon, 31 Jan 2022 23:00:00 GMT

Heb jij interesse in onze vacature voor vakdocent humanistisch vormingsonderwijs? Onze organisatie is verdeeld over negen regio’s en voor Rotterdam zijn we op zoek naar échte Rotterdamse docenten. Meer informatie vind je op deze pagina en bekijk de infografic.

Worden wat je wilt

Wed, 06 Oct 2021 22:00:00 GMT

Een boek over doorzetten, een ontroerende vriendschap en vooral veel tekenplezier
In dit prentenboek beschrijft Isabel van Duijne (kinderboekenschrijfster en illustrator = (ex) hvo docent – docent Zinvol tekenen) op een grappige manier haar eigen droom waar zij, ondanks alle hindernissen die zij tegenkomt, in blijft geloven.

Het boek staat vol met leuke tekenspellen. Kinderen komen letterlijk in beweging, worden nieuwsgierig op wat er komt en ontwikkelen vormkracht en zelfvertrouwen. Ze zullen versteld staan van hun eigen creatiekracht. Bekijk hier een inkijk exemplaar.

Gratis toneel-leesversie + werkblad
Speciaal voor de midden- en bovenbouw is er een toneel-leesversie (E-book). Ontzettend leuk om met een groep het verhaal op deze manier te lezen en te beleven. Dit Ebook bevat ook nog eens een superleuk werkblad met opdrachtjes voor een klein zelfonderzoek naar waar zij zelf van dromen en wat zij ervoor nodig hebben deze waar te maken. Het Ebook is gratis bij de bestelling van het boek.

Wat anderen schrijven over dit boek:

‘Vrolijk verhaal met diepgang over Muis die graag boeken schrijft en daarbij tekent. Een boek dat aanzet tot tekenen, dansen, zingen en schrijven. Leuk voor groepen. Interessant voor jong en oud.' (Een tipje van de sluier NBD Biblion).

‘Eens in de zoveel tijd verschijnt er een prentenboek wat qua verhaal en illustraties boven alle en anderen uitstijgt….dit is hem!’ (Kinderboekblogster @deleestrein).

‘Zelden zie je een kinderboek waarbij zowel het verhaal als de illustraties zo magisch zijn! Met dit boek haalt de schrijfster mooie thema’s aan, als vriendschap en in je dromen blijven geloven.’ (Natasja Bijl,auteur, journaliste)

www.isabelvanduijne.net

Vrijheid van meningsuiting

Thu, 05 Nov 2020 23:00:00 GMT

Ga in gesprek over vrijheid van meningsuiting - dat was het verzoek aan alle docenten van Nederland van onderwijsministers Slob en Van Engelshoven in de nasleep van de moord op de Franse docent Samuel Paty. Ook onze 180 docenten Humanistisch Vormingsonderwijs gaven hier gehoor aan.

Wat geef ik mijn kinderen mee?

Wed, 21 Oct 2020 22:00:00 GMT

Handreiking Kinderen en Racisme.

Voor veel onderwijzers, opvoeders en (groot)ouders is racisme een ingewikkeld onderwerp om met kinderen te bespreken. Daarom maakten wij een handreiking met tips.

Brieven aan de minister president

Wed, 19 Aug 2020 22:00:00 GMT

De minister-president heeft mij gevraagd uw leerlingen hartelijk te bedanken voor al hun brieven, tekeningen en adviezen. Het is erg goed om te zien dat zoveel kinderen meedenken hoe we samen het virus onder controle kunnen houden.

HVO docent Hanna vertelt

Thu, 04 Jun 2020 22:00:00 GMT

Haar ervaring in de psychiatrie en met verslaafde jongeren zette Hanna ten Zijthoff op het spoor van vormingsonderwijs. ‘Ik wilde graag aan de basis met kinderen werken, zodat ze op latere leeftijd niet stuk hoeven te lopen.’

Filosofie en humanisme

Sat, 16 Feb 2019 23:00:00 GMT

Wist u dat er in de HVO les regelmatig wordt gefilosofeerd? Het stellen en bespreken van vragen belangrijk is voor het humanisme. Er veel informatie te vinden is op de website van de humanistische canon. Volgens ons een bezoekje waard.