Op verzoek van het CBOO en de VOO heeft de Universiteit van Amsterdam in samenwerking met de Universiteit voor Humanistiek een onderzoek verricht naar de aandacht voor geestelijke stromingen in het openbaar basisonderwijs. Schoolleiders van 97 scholen namen aan het onderzoek deel. Het onderzoek laat zien dat scholen voor openbaar onderwijs aandacht besteden aan geestelijke stromingen en dat zij redelijk tevreden zijn over de realisering ervan in de praktijk en de effecten ervan. De schoolleiders zijn met name te spreken over de gecombineerde aanpak van het integreren van deze aandacht in de vakken en in het aanbieden van een levensbeschouwelijk keuzevak (hvo en/of godsdienst). Scholen met een gecombineerde aanpak hechten ook veel belang aan de maatschappelijke voorbereiding van leerlingen. Op 25% van de scholen is geestelijke stromingen zowel verweven in andere vakken en kennisgebieden als in een levensbeschouwelijk keuzevak. Op 32% van de scholen besteedt alleen de groepsleerkracht aandacht aan geestelijke stromingen verweven in andere vakken en kennisgebieden. Op 24% van de scholen is de aandacht er alleen in het levensbeschouwelijke keuzevak.

Ouders waarderen volgens de schoolleiders het aanbieden van levensbeschouwelijke keuzevakken nog meer dan een integratie van geestelijke stromingen in de vakken. Bij de levensbeschouwelijke keuzevakken neemt de interesse van de leerlingen voor geestelijke stromingen nog meer toe dan bij een geïntegreerde aanpak. De effecten van beide aanpakken op de kennisontwikkeling en de attitudeverandering van de leerlingen wordt door de schoolleiders ongeveer even hoog ingeschat. Beide aanpakken zijn volgens hen redelijk succesvol. De invloed op de sfeer in de klas en in de school is voor beide aanpakken echter slechts beperkt.
Gaat het om levensbeschouwelijke keuzevakken, dan worden er minder problemen ervaren dan als het gaat om de aandacht voor het leergebied geestelijke stromingen in de vakken. Voorzover er wel problemen zijn bij het keuzevak, dan zijn de meest genoemde het ontbreken van geschikt lesmateriaal en het ontbreken van kennis en vaardigheden bij docenten. Het gebrek aan veiligheid in de groep of een te grote diversiteit aan culturen zijn voor de docenten niet of nauwelijks een probleem. Voor 21% van de scholen is het vinden van een bevoegde leerkracht een probleem, en op 18% van de scholen zijn er roostertechnische problemen.

Daarnaast vallen nog een paar resultaten op:
- Aandacht voor geestelijke stromingen is sterk gericht op attitudeverandering: het ontwikkelen van het openstaan voor verschillende meningen en het krijgen van meer begrip voor elkaars levensbeschouwing.
- De openbare school ondersteunt wel de eigen levensbeschouwelijke ontwikkeling van de leerling, maar de leerling maakt zelf keuzes.
- Leerkrachten zijn wat betreft levensbeschouwing vrij terughoudend in het uitdragen van hun eigen levensbeschouwing. Wel willen ze verschillende perspectieven aanreiken.
- Ouders waarderen het zeer wanneer scholen levensbeschouwelijke keuzevakken aanbieden.
- Schoolleiders pleiten ervoor om niet alleen aandacht te besteden aan geestelijke stromingen, maar ook aan maatschappelijke stromingen.
- Schoolleiders voor een combinatie van integratie in de vakken én levensbeschouwelijke keuzevakken.

Wiel Veugelers, Mechtild Derriks & Ewoud de Kat
Geestelijke stromingen in het openbaar onderwijs
De Pedagogische Dimensie nr. 34. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam/Instituut voor de Lerarenopleiding.

Het rapport is de bestellen bij het ILO: marielle@ilo.uva.nl.