We observeerden enkele lessen en we spraken met leerlingen. Uit de gesprekken en de observaties blijkt dat deze docenten op een meer dialogische wijze met leerlingen willen werken, maar dat ook deze docenten veel moeite hebben om deze intenties te realiseren in de praktijk. Docenten willen leerlingen laten nadenken over hun identiteitsontwikkeling, met leerlingen dialogen aangaan over deze ontwikkelingsontwikkeling en hen daarbij andere perspectieven aanreiken. Docenten stellen zich inhoudelijk gezien terughoudend op, maar zijn wel betrokken en laten ook zien welke waarden zij belangrijk vinden. Toch hebben docenten moeite met het begeleiden van de identiteitsontwikkeling; sommige leerlingen willen niet dat de docent zich bemoeit met hun identiteitsontwikkeling, andere leerlingen hebben een weinig reflexieve houding en sommige leerlingen willen zich in hun peergroep niet inlaten met hun identiteitsontwikkelingen, en zeker niet met begeleiding van de docent. Maar er zijn ook voldoende momenten in de klassen en bij een groot aantal leerlingen dat de docenten wel in dialoog geraken met de leerlingen. Leerlingen waarderen dit vaak ook.

Docenten wijzen als methodische aanpak bijvoorbeeld op het constant doorvragen en waarom-vragen te stellen, de kring gebruiken om op elkaar betrokken te raken, het open houden van dialoog, het stimuleren van diversiteit, leerlingen wijzen op de eigen positie in plaats van schijnbare neutraliteit. De docenten geven aan dat ze in de exploratieve fase neutraal blijven, andere perspectieven aanreiken, een onderscheid maken tussen hun rol als gespreksleider en hun eigen opvattingen, wel laten zien wat hun waarden en opvattingen zijn, gevoelige onderwerpen niet vermijden, leerlingen uitdagen om zich te presenteren en op een reflexieve wijze te werken aan hun identiteitsontwikkeling, etc. Een dergelijke onderwijspraktijk stelt evenwel hoge eisen aan docenten. We vragen van hen dat zij zicht krijgen op de persoonlijke identiteitsontwikkeling van leerlingen. Hoe leerlingen daaraan werken en welke inhoudelijke accenten ze daarbij leggen. En dat voor een hele klas leerlingen! Bovendien verwachten we van de docenten dat zij in de waardevormende dialogen zien hoe processen verlopen op het niveau van interacties en op het niveau van betekenisverlening. En dat in de grote klassen, waar veel interacties door elkaar lopen. En de docent observeert niet alleen, de docent probeert het proces ook te orkestreren, de docent bespeelt op een proactieve wijze de interacties en de processen van betekenisverlening.

Aan scholen wordt nu gevraagd om inhoud te geven aan burgerschapsvorming. Wil burgerschapsvorming meer zijn dan aanpassing of het bevorderen van calculerend gedrag, maar gericht zijn op de ontwikkeling van een kritisch-democratisch burgerschap, dan is meer aandacht voor waardenvormende dialogen noodzakelijk. Actieve participatie, reflectie op de eigen identiteitsontwikkeling en participatie in dialogen als vorm van democratie kunnen worden geoefend. Leerlingen moeten de ervaring krijgen dat ze kunnen werken aan hun eigen identiteitsontwikkeling, dat ze deze ontwikkeling bewust kunnen sturen, en dat deze ontwikkeling plaats vindt in dialogen met andere leerlingen en docenten.

Veugelers, W. (2006)

Docenten en waardenvormende dialogen.
Kortlopend Onderwijsonderzoek.
Wiel Veugelers

De Pedagogische Dimensie, Nr. 46. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam: Instituut voor de Lerarenopleiding.
www.ilo.uva.nl