Scholen besteden steeds meer aandacht aan activiteiten die bijdragen aan de burgerschapsontwikkeling van leerlingen. Voorbeelden zijn begeleiding van jongere leerlingen, organisatie van sociaal-culturele en sportieve activiteiten, en medezeggenschap in formele en informele overleggen. Wat echter opvalt, is dat vooral participatie in de eigen lessen en in de samenleving buiten de eigen gemeenschap vaak buiten beschouwing gelaten worden. Het zijn juist deze vormen van participatie die de leefwereld van leerlingen raken, en die het wereldbeeld van hen vergroten buiten de eigen lokale gemeenschap. De persoonlijke identiteitsontwikkeling van de leerlingen en de participatie in de grotere pluriforme samenleving krijgen derhalve nog onvoldoende aandacht bij burgerschapsvorming.

De onderzoekers hebben verder gekeken naar de doelgerichtheid van burgerschapsactiviteiten. Naar voren komt dat activiteiten gericht op analyseren en veranderen, op school en in maatschappelijke projecten en stages schaars zijn. Veel burgerschapsactiviteiten zijn vooral uitvoerend, zonder dat er veel beroep gedaan wordt op initiatief en reflectie. Kortom, scholen ontwikkelen op het gebied van actieve participatie en burgerschapsvorming de nodige initiatieven, maar er is nog een lange weg te gaan.
Bovendien is er een duidelijke spanning waarneembaar tussen het vrijwillige karakter en het bevorderen van actieve participatie door het stellen van eisen aan leerlingen. Vrijwillige activiteiten als leerlingenraad en sociale acties hebben vaak betrekking op een kleine groep leerlingen die erg actief is en deze activiteiten zeer waarderen.

‘Wil burgerschapsvorming voor alle leerlingen relevant zijn, dan dienen er meer activiteiten te komen die een directere relatie hebben met het curriculum en met het functioneren van alle leerlingen in de school en in de samenleving.’

Wiel Veugelers, Mechtild Derriks & Ewoud de Kat
Actieve participatie leerlingen en burgerschapsvorming
Universiteit van Amsterdam ILO/SCO-Kohnstamm Instituut i.s.m. Universiteit voor Humanistiek

Het rapport is aan te vragen bij de UvA/het ILO, e-mail: j.m.dereuver@uva.nl.