Het afgelopen jaar is de term burgerschapsvorming vaak langsgekomen in onderwijsland.
Burgerschapsvorming is een verplicht onderdeel geworden van het curriculum van het voortgezet en basisonderwijs. Om aan dit onderwerp handen en voeten te kunnen geven hebben scholen behoefte aan concrete handreikingen. Handreikingen op gebieden die Mischa de Winter als belangrijke ontwikkelingsgebieden aangeeft voor het voortbestaan van een democratie. In zijn rapport over de noodzaak van een democratisch-pedagogisch offensief beschrijft hij drie belangrijke punten waaruit een democratie bestaat:
1 - een grote diversiteit die mogelijk wordt gemaakt door een geordende manier van samenleven;
2 - een politiek systeem waarbij democratisch gezag (gekozen door het volk) wordt aanvaard;
3 - een manier van samenleven die wordt gekenmerkt door sociale ethiek:
     • sociale rechtvaardigheid,
     • het vermogen zich in de positie van anderen te verplaatsen,
     • de erkenning dat mensen het recht hebben om van elkaar te verschillen,
     • de bereidheid om anderen in hun waarde te laten,
     • niet te discrimineren,
     • de wil om conflicten op een vreedzame manier op te lossen.
Wat Fernando Savater schrijft in zijn boek De moed om te kiezen sluit hier ook bij aan: “Willen mensen democratische burgers zijn, dan moeten ze leren discussiëren, m.a.w. zeggen wat je vindt (argumenteren), plannen maken en bijstellen, nieuwe mogelijkheden te onderzoeken, om compromissen te sluiten en zich te houden aan afspraken.

Ook basisschool De Berkenhof had behoefte aan concrete handvatten. Een gesprek met de directeur van de school resulteerde in een pilottraining voor de leerkrachten van de school op woensdagmiddagen van 13.00 uur tot 15.30 uur.

De opzet van het project
Het project was verdeeld over drie periodes in het jaar met in elke periode een ander thema:
I. Jij, ik en de groep (september-november)
II. Ruziemaken doe je zo! (januari-maart)
III. Daar ga ik voor! (april-juni)
Voor elk thema werden aparte doelstellingen geformuleerd.
De doelstellingen bij thema I waren:
   • de leerlingen maken kennis met verschillende aspecten van samenwerken;
   • de leerlingen worden zich bewust van hun eigen rol bij samenwerken;
   • de leerlingen zijn in staat om regels voor een goede samenwerking in de klas op te stellen;
   • de leerlingen leren reflecteren.
De doelstellingen bij thema II waren:
   • de leerlingen kunnen agressie herkennen en uitdrukken;
   • de leerlingen leren gevoelens op het gebied van agressie van zichzelf en van anderen begrijpen;
   • de leerlingen leren op een constructieve manier omgaan met conflicten.
De doelstellingen bij thema III waren:
   • de leerlingen kunnen hun innerlijke motivatie voor hetgeen waar ze voor gaan benoemen;
   • de leerlingen kijken terug op het afgelopen schooljaar en kunnen aangeven wat ze daar waardevol aan hebben gevonden;
   • de leerlingen kijken vooruit naar het volgende schooljaar en kunnen aangeven waar ze dat jaar voor willen gaan.

Bij elk thema zijn we met de leerkrachten gaan kijken wat dat thema met henzelf te maken had en hebben we ideeën aangereikt voor het werken met de leerlingen. Daarbij is het uitwisselen en reflecteren van evenveel belang als het oefenen van nieuwe werkvormen en het lezen van relevante achtergrondinformatie.

Klasproducten en schoolproducten
Al werkend ontdekten we dat het aanspreekt om elk thema af te sluiten met een klasproduct en een schoolproduct. Met die producten kan de school aan ouders laten zien dat ze werken aan democratisch burgerschap en op welke manier. Ook was er grote behoefte aan een opbouw in leeftijd. Dat heeft geresulteerd in de volgende opzet:

	Jij, ik en de groep	Ruzie maken doe je zo!	Daar ga ik voor!
Onderbouw
Voorbereidende werkvormen	Verschillende facetten van samenwerken	Speels omgaan met agressie	Onderzoeken van waarden
Klasproducten	Knuffelbeer	Agressiekalender	Schatkist
Middenbouw
Voorbereidende werkvormen	Verschillende facetten van samenwerken	Speels omgaan met agressie	Onderzoeken van waarden
Klasproducten	Mascotte	Verkeersborden	Sporen en Silhouetten
Bovenbouw
Voorbereidende werkvormen	Verschillende facetten van samenwerken	Speels omgaan met agressie	Onderzoeken van waarden
Klasproducten	Wapenschild en vlag	Ruzierap	Fotoboek extensions
Alle groepen
Schoolproducten	Regelwijzer	Regelmaat	Voertuigen trein

Koningin Muis
De titel van het project ‘Koningin Muis’ is de naam die de leerlingen van groep 5 van de Berkenhof aan hun groepsmascotte hebben gegeven, de startwerkvorm van deze pilot en klasproduct van het eerste thema 'Jij, ik en de groep' (zie foto rechts).
Koningin Muis staat ook voor het klein beginnen (de muis) op de basisschool met aandacht voor democratisch burgerschap (je eigen koningin kunnen zijn).

De ervaringen
De leerkrachten en de leerlingen hebben een logboek bijgehouden waarin ze hun ervaringen hebben opgeschreven. Enkele citaten uit het logboek van groep 5:

Bij het thema ‘Jij, ik en de groep’
“Het thema samenwerken in verschillende vormen is goed vormgegeven. De kinderen genoten duidelijk van de activiteiten. Bij het maken van de mascotte stelde 1 kind voor om de minderheid zijn zin te geven. Iedereen ging akkoord en dat vonden ze duidelijk spannend en bijzonder. Het effect van de samenwerkingslessen werkt door op het speelplein en door communicatie hierover met de ouders heeft het ook invloed gehad op het gedrag van enkele ouders.”

Bij het thema ‘Ruziemaken doe je zo!’
“Alle oefeningen zij heel bruikbaar, kosten niet veel voorbereiding en zijn geschikt voor kinderen van groep 5. Het heeft de sfeer in de klas positief beïnvloed. Soms waren de oefeningen m.b.t. bepaalde kinderen eye-openers. Ik zag onverwachte dingen bij bepaalde kinderen. Al met al kosten de lessen zelf wel veel tijd. Dit is ten koste gegaan van de muziek- en schrijflessen.
Opvallende reacties van kinderen:
Een dominant, kattig meisje had bij haar agressie symbool een gebroken hart met een traan erin getekend. Haar toelichting: “Als ik ruzie heb gemaakt en boos ben geweest, heb ik daarna heel veel spijt.” Zo kent de klas haar niet.
Het tegenovergestelde is ook gebeurd. Een kind dat normaal erg lief is ging agressief gedrag vertonen. Bij de evaluatie gesprekken zei ze b.v. dat ze het fijn vond om te schelden en dat ze graag een vampier wilde zijn. Na de oefeningen over zelfverzekerdheid en eigenwaarde opbouwen is haar gedrag helemaal veranderd. Ze is nu heel sociaal en attent.

Thema ‘Daar ga ik voor!’
Dit thema is vooral vormgegeven in de voorbereidingen en uitvoering van de laatste dag voor de grote vakantie. Het is op De Berkenhof een traditie om de leerlingen op die dag kennis te laten maken met de leerkracht die ze het volgende jaar zullen krijgen, en een bezoek te brengen aan het klaslokaal waar ze na de grote vakantie zullen zitten.

De directeur: “Alle groepen hebben hieraan meegedaan. Het was echt een groepsoverstijgende activiteit. De leerkrachten hebben het wel aangepast aan hun klas (bijv. bij de klas die dezelfde leerkracht hield, was er geen overdracht, maar werd wel opgeschreven wat waardevol was en waar men voor ging...).”

De leerkracht van groep 5: “Het maken en invullen van de silhouetten werkte heel goed. De leerkracht van de volgende klas gaat het silhouet ook gebruiken bij het begin na de vakantie. Wat ik grappig vond, is dat de leerlingen in hun voertuig symbolen hebben verwerkt van waar ze voor gaan zoals voor lief zijn voor elkaar (een hart), maar ook voor rekenen en geschiedenis.”

Slotconclusie
Door deze pilot is het team op het spoor van burgerschapsvorming gezet. De leerkrachten vinden het belangrijk dat er consequent aandacht is voor de thema’s van het project. In de teamvergadering van augustus 2006 is afgesproken dat het hele team verspreid over het komende schooljaar zal gaan werken met onderdelen van project ‘Koningin Muis’.

De directeur: “In eerste instantie deed een beperkt aantal leerkrachten met de pilot mee, maar iedereen is zo enthousiast geworden dat bij de laatste activiteit iedereen meedeed!! Na de vakantie hebben de diverse groepen er ook op teruggekeken. Iedereen (groep 3 t/m 8) heeft nu een mascotte in de klas hangen. Toch veel bereikt in een jaar tijd, vind je niet!”

Marjolijn Beuling, onderwijskundig medewerker HVO


Bekijk hier enkele resultaten van de leerlingen